Chương thứ hai mươi

From Wikiversity
Jump to navigation Jump to search

Ai công vấn chính.

哀 公 問 政.


Tử viết: "Văn, Võ chi chính, bố tại phương sách Kỳ nhân tồn, tắc kỳ chính cử. Kỳ nhân vong, tắc kỳ chính tức. Nhân đạo mẫn chính; địa đạo mẫn thụ. Phù, chính dã giả, bồ lư dã. Cổ vi chính tại nhân; thủ nhân dĩ thân; tu thân dĩ đạo; tu đạo dĩ nhân. Nhân giả nhân dã, thân thân vi đại. Nghĩa giả nghi giã; tôn hiền vi đại. Thân thân chi sái, tôn hiền chi đẳng, lễ sở sinh giã.

子 曰:「文 武 之 政,布 在 方 策. 其 人 存,則 其 政 舉; 其 人 亡,則 其 政 息. 人 道 敏 政,地 道 敏 樹。夫 政 也 者,蒲 盧 也. 故 為 政 在 人. 取 人 以 身. 修 身 以 道. 修 道 以 仁. 仁 者,人 也,親 親 為 大. 義 者,宜 也,尊 賢 為 大. 親 親 之 殺,尊 賢 之 等,禮 所 生 也.


Tại hạ vị bất hoạch hồ thượng, dân bất khả đắc nhi trị hỹ.

在 下 位, 不 獲 乎 上, 民 不 可 得 而 治 矣.


Cố quân tử bất khả dĩ bất tu thân. Tư tu thân, bất khả dĩ bất sự thân. Tư sự thân, bất khả dĩ bất tri nhân. Tư tri nhân, bất khả dĩ bất tri Thiên.

故 君 子, 不 可 以 不 修 身. 思 修 身, 不 可 以 不 事 親. 思 事 親, 不 可 以 不 知 人. 思 知 人, 不 可 以 不 知 天.


Thiên hạ chi đạt đạo ngũ; sở dĩ hành chi giả tam. Viết quân thần dã, phụ tử dã, phu phụ dã, côn đệ dã, bằng hữu chi giao dã, ngũ giả thiên hạ chi đạt đạo dã. Trí, nhân, dũng tam giả; thiên hạ chi đạt đức dã. Sở dĩ hành chi giả nhất dã.

天 下 之 達 道 五, 所 以 行 之 者 三, 曰: 君 臣 也、 父 子 也、 夫 婦 也、昆 弟 也、朋 友 之 交 也. 五 者,天 下 之 達 道 也. 知、仁、勇 三 者,天 下 之 達 德 也. 所 以 行 之 者 一 也.


Hoặc sinh nhi tri chi; hoặc học nhi tri chi; hoặc khốn nhi tri chi. Cập kỳ tri chi nhất dã. Hoặc an nhi hành chi; hoặc lợi nhi hành chi; hoặc miễn cưỡng nhi hành chi. Cập kì thành công nhất dã.

或 生 而 知 之; 或 學 而 知 之; 或 困 而 知 之: 及 其 知 之, 一 也. 或 安 而 行 之; 或 利 而 行 之; 或 勉 強 而 行 之: 及 其 成 功, 一 也.


Tử viết: "Hiếu học cận hồ trí. Lực hành cận hồ nhân. Tri sỉ cận hồ dũng. Tri tư tam giả, tắc tri sở dĩ tu thân. Tri sở dĩ tu thân, tắc tri sở dĩ trị nhân. Tri sở dĩ trị nhân tắc tri sở dĩ trị thiên hạ quốc gia hỹ.

子 曰:「好 學 近 乎 知. 力 行 近 乎 仁. 知 恥 近 乎 勇. 知 斯 三 者, 則 知 所 以 修 身. 知 所 以 修 身, 則 知 所 以 治 人. 知 所 以 治 人, 則 知 所 以 治 天 下 國 家 矣.


Phàm vi thiên-hạ quốc-gia hữu cửu kinh; viết: tu thân dã, tôn hiền dã, thân thân dã, kính đại thần dã, thể quần thần dã, tử thứ dân dã, lai bách công đã, nhu viễn nhân dã, hoài chư hầu dã.

凡 為 天 下 國 家 有 九 經, 曰: 修 身 也、 尊 賢 也、 親 親 也、 敬 大 臣 也 、 體 群 臣 也、 子 庶 民 也、 來 百 工 也、 柔 遠 人 也、 懷 諸 侯 也.


Tu thân, tắc đạo lập. Tôn hiền, tắc bất hoặc. Thân thân tắc chư phụ côn đệ bất oán. Kính đại thần, tắc bất huyễn. Thể quần thần, tắc sĩ chi báo lễ trọng. Tử thứ dân, tắc bách tính khuyến. Lai bách công, tắc tài dụng túc. Nhu viễn nhân tắc tứ phương qui chi. Hoài chư hầu, tắc thiên hạ uý chi.

修 身, 則 道 立. 尊 賢, 則 不 感. 親 親, 則 諸 父 昆 弟 不 怨. 敬 大 臣, 則 不 眩. 體 群 臣, 則 士 之 報 體 重. 子 庶 民, 則 百 姓 勸. 來 百 工, 則 財 用 足. 柔 遠 人, 則 四 方 歸 之. 懷 諸 侯, 則 天 下 畏 之.


Trai minh, thịnh phục, phi lễ bất động; sở dĩ tu thân dã. Khử sàm, viễn sắc, tiện hoá nhi quí đức; sở dĩ khuyến hiền dã. Tôn kỳ vị, trọng kỳ lộc, đồng kỳ hiếu ố, sở dĩ khuyến thân thân dã. Quan thịnh nhậm sử, sở dĩ khuyến đại thần dã. Trung tín, trọng lộc; sở dĩ khuyến sĩ dã. Thi sử, bạc liễm; sở dĩ khuyến bách-tính dã. Nhật tỉnh, nguyệt thí khái lẫm xứng sự, sở dĩ khuyến bách-công dã. Tống vãng, nghênh lai, gia thiện, nhi căng bất năng; sở dĩ nhu viễn nhân dã. Kế tuyệt thế, cử phế quốc, trị loạn, trị nguy, triều sính dĩ thì, hậu vãng nhi bạc lai; sở dĩ hoài chư-hầu dã.

齊 明 盛 服, 非 體 不 動: 所 以 修 身 也. 去 讒 遠 色, 賤 貨 而 貴 德, 所 以 勸 賢 也. 尊 其 位, 重 其 祿, 同 其 好 惡, 所 以 勸 親 親 也. 官 盛 任 使, 所 以 勸 大 臣 也. 忠 信 重 祿, 所 以 勸 士 也. 時 使 薄 斂, 所 以 勸 百 姓 也. 日 省 月 試, 既 稟 稱 事, 所 以 勸 百 工 也. 送 往 迎 來, 嘉 善 而 矜 不 能 所 以 柔 遠 人也. 繼 絕 世, 舉 廢 國, 治 亂 持 危, 朝 聘 以 時, 厚 往 而 薄 來, 所 以 懷 諸 侯 也.


Phàm vi thiên-hạ quốc-gia hữu cửu kinh; sơ dĩ hành chi giả nhất dã. Phàm sự dự, tắc lập; bất dự, tắc phế. Ngôn tiền định tắc bất cáp. Sự tiền định, tắc bất khốn. Hạnh tiền định, tắc bất cữu. Đạo tiền định, tắc bất cùng.

凡 為 天 下 國 家 有 九 經, 所 以 行 之 者 一 也. 凡 事, 豫 則 立, 不 豫 則 廢. 言 前 定, 則 不 跲. 事 前 定, 則 不 困. 行 前 定, 則 不 疚. 道 前 定, 則 不 窮.


Tại hạ vị bất hoạch hồ thượng, dân bất khả đắc nhi trị hỹ. Hoạch hồ thượng hữu đạo; bất tín hồ bằng-hữu, bất hoạch hồ thượng hỹ. Tín hồ bằng-hữu hữu đạo; bất thuận hồ thân, bất tín hồ bằng-hữu hy. Thuận hồ thân hữu đạo; phản chư thân bất thành, bất thuận hồ thân hy. Thành thân hữu đạo; bất minh hồ thiện bất thành hồ thân hỹ.

在 下 位 不 獲 乎 上, 民 不 可 得 而 治 矣. 獲 乎 上 有 道: 不 信 乎 朋 友, 不 獲 乎 上 矣. 信 乎 朋 友 有 道: 不 順 乎 親, 不 信 乎 朋 友 矣. 順 乎 親 有 道: 反 者 身 不 誠, 不 順 乎 親 矣. 誠 身 有 道: 不 明 乎 善,不 誠 乎 身 矣.


Thành giả, thiên chi Đạo dã, Thành chi giả, nhân chi Đạo dã. Thành giả, bất miễn nhi trúng; bất tư nhi đắc; thung-đung Trung-đạo; Thánh-nhân dã. Thành chi giả, trạch thiện nhi cố chấp chi giả dã. Bác học chi, thẩm vấn chi, thận tư chi, minh biện chi, đốc hành chi.

誠 者, 天 之 道 也. 誠 之 者, 人 之 道 也. 誠 者, 不 勉 而 中 不 思 而 得: 從 容 中 道, 聖 人 也. 誠 之 者, 擇 善 而 固 執 之 者 也. 博 學 之 審 問 之,慎 思 之 明辨 之,篤 行 之.


Hữu phất học, học chi phất năng, phất thố dã. Hữu phất vấn, vấn chi phất tri, phất thố dã. Hữu phất tư, tư chi phất đắc, phất thố dã. Hữu phất biện, biện chi bất minh, phất thố dã. Hữu phất hành, hành chi phất đốc, phất thố dã. Nhân nhất năng chi, kỷ bách chi; nhân thập năng chi, kỷ thiên chi. Quả năng thử đạo hỹ, tuy ngu tất minh, tuy nhu tất cường.

有 弗 學, 學 之 弗 能, 弗 措 也. 有 弗 問, 問 之 弗 知, 弗 措 也. 有 弗 思, 思 之 弗 得, 弗 措 也. 有 弗 辨, 辨 之 弗 明, 弗 措 也. 有 弗 行, 行 之 弗 篤, 弗 措 也. 人 一 能 之, 己 百 之. 人 十 能 之, 己 千 之. 果 能 此 道 矣, 雖 愚 必 明, 雖 柔 必 強.」


Dịch nghĩa:

[Lỗ] Ai Công hỏi việc chính trị.

Khổng Tử đáp: "Chính sự của Văn Vương, Võ Vương đều ghi chép ở trong điển tịch cả. Nếu ngày nay vẫn còn những con người như Văn Vương Võ Vương, thì chính sự ấy có thể thi hành được. Không còn những con người như vậy, thì chính sự ấy cũng chấm dứt. Người [cầm quyền] có tài đức thì chính sự mau thịnh, [cũng giống như] đất màu mỡ thì cây cối mau sinh trưởng. Chính sự, cũng như cây lau cây sậy vậy [sinh trưởng rất nhanh]. Cho nên thi hành chính sự, cốt ở con người. Chọn dùng được người là cốt ở mình. Sửa mình thì phải theo Đạo, theo Đạo thì trước hết phải "nhân". "Nhân" chính là tính người, kính yêu người thân là điều lớn nhất [trong chữ nhân]. "Nghĩa" chính là "nghi", là cư xử cho hợp lẽ, tôn trọng người hiền là điều lớn nhất [trong chữ "nghĩa"]. Kính trọng người thân có phân biệt thân sơ, tôn trọng người hiền có phân chia đẳng cấp, lễ từ đó mà sinh ra.


Cho nên người quân tử không thể không tu thân. Muốn tu thân không thể không kính thờ cha mẹ. Muốn kính thờ cha mẹ, không thể không hiểu biết [đạo] người. Muốn hiểu biết [đạo] người, không thể không hiểu biết [đạo] Trời.


Đạo lí luân thường chung trong thiên hạ có năm điều dùng để thực hành năm điều ấy phải có ba phẩm chất. Đó là vua tôi, cha con, chồng vợ, anh em, bằng hữu năm mối quan hệ ấy là đạo lí luân thường chung trong thiên hạ. Còn ba điểm trí, nhân, dũng là những phẩm đức chung trong thiên hạ, [Ba phẩm đức để thi hành năm đạo là tuy là ba nhưng cũng như một.


Có những người sinh ra đã biết điều đó, có những người phải học rồi mới biết điều đó, lại có những người gặp khốn hoặc rồi mới biết điều đó. Nhưng khi đã biết rồi thì cũng như nhau. Có người thực hành điều đó một cách an nhiên thoải mái, có người thấy lợi rồi mới thực hành điều đó; cũng có người thực hành điều đó một cách miễn cưỡng. Nhưng đến khi họ thành công, thì cũng như nhau.


Khổng Tử nói: "Hiếu học thì gần với trí, gắng sức thi hành thì gần với nhân, biết xấu hổ thì gần với dũng. Biết ba điều đó tức là biết cách tu thân. Biết cách tu thân thì biết cách trị lý người khác. Biết cách trị lý người khác thì biết cách trị lý thiên hạ quốc gia. Trí lí thiên hạ quốc gia có chín cương lĩnh thường xuyên đó là: tu dưỡng bản thân, tôn trọng người hiền, yêu quý người thân, tôn kính đại thần, thể sát quần thần, thương yêu thứ dân (như con), chiêu mộ bách công săn sóc [những kẻ] biên viễn, vỗ về chư hầu. Tu dưỡng bản thân, thì đạo đức được xác lập. Tôn trọng người hiền thì không ngu tối mê hoặc. Yêu quí người thân thì chú bác anh em không oán. Tôn kính đại thần thì không bị huyễn hoặc. Thể sát quần thần thì kẻ sĩ sẽ báo đáp bằng lễ trọng. Chiêu mộ bách công thì của cải đồ dùng sung túc. Săn sóc biên viễn thì bốn phương quy thuận. Vỗ về chư hầu thì khắp thiên hạ kính sợ.


Trai giới sạch sẽ, y phục chỉnh tề, không làm điều trái lễ, đó là cách để tu dưỡng bản thân. Bỏ kẻ sàm nịnh, xa lánh nữ sắc, coi thường của cải mà quý trọng đạo đức, đó là cách để khuyến khích người hiền. Đề cao địa vị của họ, tăng thêm bổng lộc cho họ, với họ chung niềm yêu ghét, đó là cách để khuyến khích mọi người thương yêu người thân. Bố trí nhiều thuộc quan cho các đại thần để họ sai khiến, đó là cách để khích lệ đại thần. Tin dùng và cho thêm lộc trọng, đó là cách để khuyến khích kẻ sĩ. Sử dụng đúng lúc, giảm nhẹ thuế khoá, đó là cách để khuyến khích trăm họ. Kiểm tra hằng ngày, sát hạch hằng tháng phát lương xứng đáng với công lao, đó là cách để khích lệ bách công. Đưa đón đầy đủ, khen thưởng người giỏi mà thương xót người kém cỏi, đó là cách để săn sóc kẻ biên viễn. Nối lại những thế hệ đã đoạn tuyệt (đặt người nối dõi cho các chư hầu bị tuyệt tự), khôi phục lại các nước bị diệt vong, sửa trị tình hình loạn lạc, nâng đỡ các nước nguy yếu, triều kiến tiếp đón đúng lúc, giảm nhẹ cống nạp tăng thêm ban thưởng, đó là cách để vỗ về chư hầu.

Phàm cai trị thiên hạ quốc gia có chín cương lĩnh ấy, nhưng để thi hành chúng, chỉ có một điều, đó là "thành".

Mọi việc phải có chuẩn bị thì mới thành công, không có chuẩn bị trước thì sẽ thất bại. Trước khi nói có chủ định, thì không vấp váp. Trước khi làm có chủ định thì không khốn đốn. Trước khi hành động, có chủ định thì không sai lầm. Trước khi hành đạo có chủ định thì không lúng túng bế tắc.


Ở vị trí dưới, nếu không được bề trên tin dùng, thì không cai trị được dân chúng. Muốn được bề trên tin dùng, cũng có cách của nó: nếu không thủ tín với bạn bè, thì sẽ không được bề trên tin dùng. Thủ tín với bạn bè cũng có cách của nó: nếu không hiếu thuận với cha mẹ, thì không thủ tín được với bạn bè. Hiếu thuận với cha mẹ cũng có cách của nó: nếu tự hỏi lại mình mà không có lòng thành thì không hiếu thuận được với cha mẹ. Muốn có lòng thành thì cũng có cách của nó: nếu không hiểu rõ thế nào là thiện thì không thể có lòng thành.


Thành vấn là đạo của Trời. Muốn đạt được thành, là đạo của người. Thành [của Trời] là không phải miễn cưỡng cũng tự nhiên thích hợp, không phải suy nghĩ gì cũng tự nhiên có dược, cứ ung dung mà hợp với đạo: chỉ có thánh nhân mới được thế. Còn đạt tới thành [bằng thực tiễn] thì phải chọn tuỳ điều thiện mà kiên trì cố giữ. Học cho rộng, hỏi cho kĩ, suy nghĩ cho cẩn thận, phân biện cho rạch ròi, thực hành cho kiên định (đến nơi đến chốn).


Không học thì thôi, chứ đã học nếu chưa biết thì chưa buông. Không hỏi thì thôi, chứ đã hỏi nếu chưa hiểu thì chưa buông. Không suy nghĩ thì thôi, chứ đã suy nghĩ, nếu chưa rõ thì chưa buông. Không phân biện thì thôi, chứ đã phân biện, nếu chưa rạch ròi thì chưa buông. Không thực hành thì thôi chứ đã thực hành, nếu chưa đến nơi đến chốn thì chưa buông. Người khác một lần mà làm được, thì mình bỏ công một trăm lần; người khác mười lần mà làm được, thì mình bỏ công một ngàn tấn. Nếu quả thật làm được theo cách đó, thì dẫu là người ngu rồi cũng sẽ nhất định sáng ra, dẫu là người yếu rồi cũng sẽ nhất định mạnh lên.