Học Nhi

From Wikiversity
Jump to navigation Jump to search
THIÊN I
HỌC NHI
I.1

Tử viết: “Học nhi thời tập chi, bất diệc duyệt hồ? Hữu bằng tự viễn phƣơng lai, bất diệc lạc hồ, nhân bất tri nhi bất uấn, bất diệc quân tử hồ?”

Dịch.- Khổng tử nói: “Học mà mỗi buổi tập, chẳng cũng thích ư? (Khi học đã tấn tới rồi) có bạn (cùng chí hướng) ở xa nghe tiếng mà tìm lại (để bàn về đạo lí với nhau) chẳng cũng vui ư? Nhưng nếu không ai biết tới mình mà mình không hờn giận thì chẳng cũng quân tử ư?”.


I.2

Hữu tử viết: “Kì vi nhân dã hiếu đễ nhi hiếu phạm thƣợng giả tiển hĩ. Bất hiếu phạm thƣợng nhi hiếu tác loạn giả, vị chi hữu dã. Quân tử vụ bản, bản lập nhi đạo sinh. Hiếu đễ dã giả, kì vi nhân chi bản dƣ”.

Dịch. – Hữu tử nói: “Làm người, có nết hiếu, đễ thì ai dám xúc phạm bề trên. Không thích xúc phạm bề trên mà thích làm loạn thì chưa từng có. Người quân tử chăm chú vào việc gốc, gốc mà vững thì đạo đức sinh ra. Hiếu, đễ là cái gốc của đức nhân đấy chăng?


I.3

Tử viết: “Xảo ngôn, lệnh sắc, tiển hĩ nhân”.

Dịch. – Khổng tử nói: “Nói năng khéo léo, nét mặt giả bộ niềm nở, hạng người đó ít có lòng nhân”.


I.4

Tăng tử viết: “Ngô nhật tam tỉnh ngô thân: Vị nhân mƣu nhi bất trung hồ? Dữ bằng hữu giao nhi bất tín hồ? Truyền bất cập hồ?”

Dịch. – Tăng tử nói: “Mỗi ngày tôi tự xét ba việc: Làm việc gì cho ai, có hết lòng không? Giao thiệp với bạn bè, có thành tín không? Thầy dạy cho điều gì, có học tập (cho nhuần) không?


I.5

Tử viết: “Đạo thiên thặng chi quốc, kính sự nhi tín, tiết dụng nhi ái nhân, sử dân dĩ thời”.

Dịch.- Khổng tử nói: “Trị một nước (chư hầu không lớn không nhỏ) có ngàn cổ xe thì phải thận trọng trong việc mà thành thật với dân, không lãng phí là yêu dân, khiến dân làm việc, phải hợp thời (khi dân rãnh việc nông)”.


I.6

Tử viết: “Đệ tử nhập tắc hiếu, xuất tắc đễ, cẩn nhi tín, phiếm ái chúng nhi thân nhân; hành hữu dƣ lực tắc dĩ học văn”.

Dịch.- Khổng tử nói: “Con em (thanh niên) ở trong nhà thì hiếu, thảo với cha mẹ, ra ngoài thì kính nhường bậc huynh trưởng, thận trọng lời nói mà thành thực, yêu khắp mọi người mà gần gũi người nhân đức; làm được thế vậy rồi mà còn dư sức thì sẽ học văn (tức học Thi, Thư, Lễ, Nhạc, Dịch...).


I.7

Tử Hạ viết: “Hiền hiền dị sắc, sự phụ mẫu năng kiệt kì lực, sự quân năng trí kì thân, dữ bằng hữu giao, ngôn nhi hữu tín, tuy viết vị học, ngô tất vị chi học hĩ”.


I.8

Tử viết: “Quân tử bất trọng tắc bất uy, học tắc bất cố; chủ trung tín, vô hữu bất nhƣ kỉ giả, quá tắc vật đạn cải”.

Dịch. – Khổng tử nói: “Người quân tử không trang trọng thì không uy nghi, học tất không vững (không đạt lí); chuyên chú vào sự trung tín, không kết bạn với người không (trung tín) như mình; có lỗi thì chớ ngại sửa đổi”.


I.9

Tăng Tử viết: “Thận chung truy viễn, dân đức qui hậu hĩ”.

Dịch. – Tăng tử nói: “Thận trọng trong tang lễ cha mẹ, truy niệm và tế tự tổ tiên xa, thì đức của dân sẽ thuần hậu”.


I.10

Tử Cầm vấn ƣ Tử Cống viết: “Phu tử chí ƣ thị bang dã, tất văn kì chính, cầu chi dƣ, ức dữ chi dƣ”. Tử Cống viết: “Phu tử ôn, lƣơng, cung, kiệm, nhƣợng dĩ đắc chi. Phu tử chi cầu chi dã, kì chƣ dị hồ nhân chi cầu chi dƣ?”

Dịch. – Tử Cầm hỏi Tử Cống: “Thầy mình (đây trỏ Khổng tử) tới nước nào cũng được nghe chính sự nước đó, như vậy là thầy cầu nghe hay là nhà cầm quyền tự ý báo cho biết?” Tử Cống đáp: “Thầy mình có thái độ ôn hoà, lương thiện, cung thuận, tiết kiệm, khiêm tốn, nhờ vậy mà người ta báo cho biết. Vậy cách cầu nghe của thầy mình hoặc giả có chỗ không giống cách cầu nghe của người khác chăng?”


I.11

Tử viết: “Phụ tại, quan kì chí; phụ một, quan kì hành; tam niên vô cải ƣ phụ chi đạo, khả vị hiếu hĩ”.

Dịch. – Khổng tử nói: “Cha còn thì xét chí hướng của người, cha mất rồi thì xét hành vi của người, ba năm sau mà không thay đổi khuôn phép (tốt đẹp) của cha thì có thể gọi là có hiếu”.


I.12

Hữu tử viết: “Lễ chi dụng, hòa vi quí. Tiên vƣơng chi đạo tƣ vi mĩ, tiểu đại do chi. Hữu sở bất hành, tri hòa nhi hòa, bất dĩ lễ tiết chi, diệc bất khả hành dã”.

Dịch. – Hữu tử nói: “Công dụng của lễ nghi, quí nhất là điều hoà (cho thích hợp, cho hoà hợp). Phép trị nước của tiên vương nhờ đó mà hoàn mĩ, việc lớn việc nhỏ đều theo lễ cả. Tuy nhiên, có điều này (tiên vương) không làm: biết công dụng của lễ là hoà, mà chỉ trọng hoà (khí), không dùng lễ để tiết chế (thì sẽ phóng đãng). Đó là việc không nên làm.


I.13

Hữu tử viết: “Tín cận ƣ nghĩa, ngôn khả phục dã. Cung cận ƣ lễ, viễn sỉ nhục dã. Nhân bất thất kì thân, diệc khả tôn dã”.

Dịch. – Hữu tử nói: “Lời ước hẹn phải hợp nghĩa thì mới giữ được. Cung kính phải hợp lễ thì mới tránh được nhục. Thân cận với người đáng cho mình thân cận (tức người có đức nhân) thì người đó mình có thể tôn kính được (hoặc nương nhờ người đáng cho mình thân cận – người có đức nhân – thì người đó có thể làm chủ mình được).


I.14

Tử viết: “Quân tử, thực vô cầu bảo, cƣ vô cầu an, mẫn ƣ sự nhi thận ƣ ngôn, tựu hữu đạo nhi chính yên, khả vị hiếu học dã dĩ”.

Dịch. – Khổng tử nói: “Người quân tử ăn không cầu được đầy đủ, ở không cầu được yên vui, làm việc siêng năng mà thận trọng lời nói, tìm người đạo đức để (thụ giáo) sửa mình; như vậy có thể gọi là người ham học”.


I.15

Tử Cống viết: “Bần nhi vô siểm, phú nhi vô kiêu, hà nhƣ? Tử viết: “Khả dã; vị nhƣợc bần nhi lạc, phú nhi hiếu lễ giả dã”. Tử Cống viết: “Thi vân: “Nhƣ thiết nhƣ tha, nhƣ trác nhƣ ma” - Kì tƣ chi vị dƣ?”. Tử viết: “Tứ dã, thủy khả dữ ngôn Thi dĩ hĩ, cáo chƣ vãng nhi tri lai giả”.

Dịch. – Tử Cống hỏi: “Nghèo mà không nịnh, giàu mà không kiêu, hạng người đó ra sao? Khổng tử đáp: “Khá đấy; nhưng chưa bằng nghèo mà vui, giàu mà thích giữ lễ”.

Tử Cống thưa: “Kinh Thi có câu: Như cắt sừng bò, như giũa ngà voi, như đẽo ngọc đẹp, như mài đá quí”. Ý nghĩa như vậy chăng?” Khổng tử khen: “Tứ, như anh mới đáng cho ta giảng Kinh Thi cho. Vì bảo cho điều trước mà anh hiểu được điều sau”.


I.16

Tử viết: “Bất hoạn nhân chi bất kỉ tri, hoạn bất tri nhân dã”.

Dịch. – Khổng tử nói: “Đừng lo người không biết mình, chỉ lo mình không biết người”.

Chú thích. – Lo mình không biết người là lo không biết ngƣời nào hiền để theo, ngƣời xấu để tránh. Nên so sánh “bất hoạn nhân chi bất kỉ tri” trong bài này với “nhân bất tri nhi bất uấn” trong bài đầu.